XIX. mendea, Miranda gerra artean

XIX. mendea mende zaila izan zen Mirandarentzat, gerrak eta horiek eragiten duten miseria zela eta. Izan ere, Mirandak hurrengo mendearen hasieran izan zituen nekazaritza-gatazken jatorria izan zen. Garai beliko hori XVIII. mendearen amaieran hasi zen Mirandarentzat. 68 mirandarrek parte hartu zuten Konbentzio Gerran borrokatzeko. Gerra hark aurka jarri zituen Espainiako erresuma eta Frantziako Lehen Errepublika 1793 eta 1795 artean, eta, une batean, Frantziako tropek Nafarroa inbaditu zuten.

Gerraren ondorioak ez ziren gudu-zelaietan utzitako hildakoak edo atzeraguardian gerta zitezkeen errepresaliak bakarrik. Armadak elikatu egin behar ziren, eta ohitura zen gaua pasatzen zuten herriek tropak elikatzea. Horrela, armadak eta goarnizioak hartzen zituzten herriek gerra-urteetan euren uztak desagertzen zirela ikusten zuten.

Independentzia gerra

Nafarroak ez zituen inola ere jasan independentzia-gerraren ondorioak, bereziki bere herriak. Frantziako tropen hornidurari, asko ziren mugatik hurbil zeudelako, gerrillariak gehitu zitzaizkion, Javier Mina el Mozo buru zutela. Gerrilla horiek, batzuetan, arpilatzen eta lapurretan ibiltzen ziren oro har, Frantziako etsaiak jazartzen baino gehiago. 1810etik aurrera, tropa frantsesak handitu egin ziren Nafarroan, gerrillarien jardueraren eta eskualdearen garrantzi estrategikoaren ondorioz. Garai batean, Mirandan frantziar soldadu-talde bat jarri zen. 1810eko martxoan, Minaren gerrillak eraso egin zion, hamar hildako eta 40 zauritu utzi zituena Frantziako bandoan, eta 16 gerrillarienean.

Gertaera horiek guztiek are gehiago murriztu zituzten Mirandak zituen baliabide urriak. Egoera horren ondorioz, hiru aldiz preso eraman zuten Mirandako alkatea frantsesek, janarien eta metalen eskakizunei aurre ez egiteagatik. Uztak nahikoak ez zirenean, herrietako udalek herri-lurrak saltzen zituzten, edo jende aberatsarengana jotzen zuten, mailegu eske, bake-garaian itzuliko lituzketenak.

Komunalen salmenta

Frantziarren aurkako gerraren amaierak ez zion lasaitasunik ekarri Mirandari, gerraren garaitik jasotako arazoek jarraitu egin baitzuten. Udalaren egoera ekonomikoa ez zen hobetu gerraren ondoren, eta maileguak eskatu behar izan zizkieten partikularrei, handik urte batzuetara itzultzeko. Maileguak itzultzea korapilatu egingo litzateke 1833an lehen Karlistaldia lehertu zenean, eta Mirandak berriz hornitu beharko lituzke inguru hartan ibiltzen ziren armadak. Gerra amaitu zenean, Udalaren zorrak pilatu egin ziren, eta, beraz, zenbait herri-lur saldu behar izan zituen; 40ko hamarkadan, Mirandako bizilagunen eta Madrilgo lur-jabeen esku geratu ziren. Salmenta horiek dira XIX. mendearen bukaeratik Bigarren Errepublikaren garairaino mirandesen bizitza markatuko duen ukuilu-gatazkaren jatorria. Gatazka bortitzak eta herri-mugimenduak izan zituzten protagonista, herri-lurrak erreskatatzeko asmoz.

Hirugarren gerra Karlista: Gaztelua berreraikitzea

Mende batzuk lehenago Mirandaren harrotasuna izan zen gotorlekuak erortzeko zorian jarraitzen zuen. 1764an, mirandarrek uko egin zioten gazteluaren hondarrak ondoko ermita eraikitzeko erabiltzeari. Iraganean bertako sinbolo izandakoaren hondarrak gorde nahi zituzten. Lehen karlistaldian berrerabili izan omen zuten, Mirandak atxikitu zen bando liberalaren zerbitzura.

Baina birmoldaketa garrantzitsuena hirugarren karlistaldian izan zen. 1876an, horma garai batek gotorlekua inguratzen zuen, dorrea inguratzen zuten hainbat dorretxo zirkularrekin. Gaur egun ere ikusten da. Ondoko ermitak tropen biltegi eta aterpetxe gisa funtzionatzen zuen, eta gerra garaian ez ziren 100 baino gehiago izan. Dorreaz gain, beste lan batzuk egin ziren Miranda tropa karlistetatik babesteko, hala nola, erlojuaren dorrearen hutsuneak ixtea, plazara ematen duen elizaren atea sendotzea eta zubiaren buruan gotorleku bat eraikitzea. Mehatxu karlista benetakoa izatera iritsi zen, tropa tradizionalistek konpondu behar izan zuten zubiaren begietako bat suntsitu behar izateraino.

Mirandan, mendearen azken hamarkadek, gerra amaitu ondoren, egonkortasun-aldi bat ekarri zuten, baina hurrengo mendean eztanda eginen zuten gizarte-arazoak sortzen hasi ziren. Politikoki, Borboien berrezarpenak ekarri zituen hauteskundeak alderdi karlista eta kontserbadoreek kontrolatu zituzten, boto-eskubidea zuten mirandarren boto gehienak zituztenak. Mendearen azken urtetan hasi ziren ukuiluen inguruko lehen auziak, hurrengo urtetan lehertu zirenak.

Gatazka sozialak eta politikoak XX. mendeko Mirandan XX >>>

<<<Nafarroako konkista eta XVII. eta XVIII. mendeak Mirandan